Olay 1964 yılı New York şehrinde, Kitty Genoves adlı genç kadının iş yerinden evine dönüş yolunda apartmanı önünde bıçaklı bir adamın saldırısına uğramasıyla başlıyor. Saldırganın  Genoves’i birkaç kez bıçaklaması sonucu genç kadın yardım istemiş, bu isteğe komşularından biri, ‘’Kızı rahat bırak!’’ diye bağırarak cevap vermiştir.  Komşunun bu bağırışı üzerine saldırgan kaçmaya başlamış fakat hemen ardından geri dönerek bıçaklamaya devam etmiştir…

Psikoloji bilimi, doğuşundan bu yana birçok konuda toplumda merak konusu olmuş ve kendinden söz ettirmiştir. Merak konusu olan konuların arasında, alanda yapılmış araştırma ve deneyler önde gelmektedir. Bu araştırma ve deneylerin bir kısmı gerçekleşmemiş durumlar üzerine çalışmalardan oluşurken bir kısmı da gerçekleşmiş durumlar sonucu yapılan çalışmalardan oluşuyor. Bu minvalde aralarında Pavlov’un Klasik Koşullanma Deneyi, Solomon Asch’in Uyum Deneyi, Philip Zimbardo’nun Stanford Hapishane Deneyi ve Harry Harlow’un Bağlanma Deneyi’nin de bulunduğu  birçok deney ve araştırmadan bahsedebiliriz.

Yapılan bu çalışmalar, birey ve toplum hakkında bizlere birçok bilgi ve öngörü kazandırır. Bununla beraber şaşırtıcı ve korkutucu sonuçlar ile karşılaşma oranımız çok yüksek. Yapılan çalışmalar, ortalama birey ve toplumu tanımlamasına rağmen bizler çoğu zaman kendimizi sonuç kefesinden uzak tutarız. Sosyal psikoloji alanında yer alan Darley ve Latane’nin ‘’sorumluluğun dağılması’’ deneyinin sonucu da bu kefeler arasında.

Darley ve Latane’nin acı bir olay üzerine tekrar kurgulayarak gerçekleştirdikleri çalışmanın ilham kaynağı, herhangi bir deney olmadan psikoloji araştırma tarihinin en etkileyici olaylarından biri olarak değerlendiriliyor.

Olay 1964 yılı New York şehrinde, Kitty Genoves adlı genç kadının iş yerinden evine dönüş yolunda apartmanı önünde bıçaklı bir adamın saldırısına uğramasıyla başlıyor. Saldırganın  Genoves’i birkaç kez bıçaklaması sonucu genç kadın yardım istemiş, bu isteğe komşularından biri, ‘’Kızı rahat bırak!’’ diye bağırarak cevap vermiştir.  Komşunun bu bağırışı üzerine saldırgan kaçmaya başlamış fakat hemen ardından geri dönerek bıçaklamaya devam etmiştir. Genoves’in yardım istekleri ve bu saldırı, biri polisi arayana kadar devam etmiştir. Polis olay yerine aramadan iki dakika sonra gelmiş fakat genç kadın hayatını çoktan kaybetmiştir. Çünkü saldırı 35 dakika sürmüştür. Polis yaptığı soruşturmalar sonucunda çevre dairelerden 38 kişinin olaya tanık olduğunu fakat bir kişinin ihbarda bulunduğunu saptamıştır. Bir çift ise başka birinin polisi aradığını sandıklarını söyleyerek şiddeti izlemiştir. Genoves’in yardım çağrısına erken müdahale edilseydi genç kadının hayatta kalma ihtimali oldukça fazlaydı.

Toplum, yaşanan bu trajedideki tepkisizliği büyükşehirlerin getirdiği yabancılaşma, bölge halkının duyarsızlığı ya da insanın temel doğası olarak değerlendirdi. Bilim insanları ise olaya tanık olan 38 kişinin hangi psikolojik güçler yüzünden mağdura yardım etmediklerini merak etti. Bu merak duygusu üzerine John Darley ve Bibb Latane, “seyirci müdahalesi” isimli çalışmayı ortaya koymuştur. Darley ve Latane aynı olayı tekrar gerçekleştirme imkânları olmadığı için insan hayatının tehlikede olduğu düşünülen bir senaryo gerçekleştirmişlerdir.

Öncelikle bir grup öğrenciden üniversite hayatının problemlerine yönelik bir anket çalışmasına gönüllü katılım onayı alınmıştır. Öğrencilere anket sorularına daha rahat ve doğru cevap verebilmeleri için diğer katılımcılar ile farklı odalarda olacakları ve sadece diyafondan seslerini duyacakları bildirilmiştir. Her öğrenciye cevap için 2 dakika verildiği, süre bittiğinde cevap hakkının gruptaki diğer katılımcıya geçeceği ve diyafondan aynı anda yalnızca bir kişinin konuşabileceği belirtilmiştir. Tüm bunlar katılımcıların doğal davranışlarını gözlemlemek için bir kurgudur. Bu kurgunun en önemli özelliği katılımcıların 3 farklı deneysel koşula atanmasıdır. 1. gruptaki katılımcılara diyafonda yalnızca 1 kişi ile, 2. gruptaki katılımcılara 2 kişi ile ve 3. gruptaki katılımcılara ise 5 kişi ile konuşacakları söylenmiştir. Aslında her öğrenci tek başınadır ve diyafondan duydukları da ses kaydıdır. 

Araştırmacılar, farklı grup büyüklüklerini elde ettikten sonra acil durum elde etme kısmında, gerçekçi oynanan bir epilepsi nöbetinin herkes tarafından acil durum olarak algılanacağına kanaat getirmiştir. Katılımcılar ile diğer öğrenciler (ses kaydı) arasında görüşme başladığında ilk olarak bir erkek öğrenci problemlerinden bahsettiğini duymuşlardır. Sonrasında bu erkek öğrenci utanarak yoğun stres altındayken şiddetli nöbetler geçirdiğinden de bahsetmiştir. Daha sonra konuşma sırası diğer öğrencilerden birine geçmiştir. Grup 1’de sıra gerçek katılımcıya geçerken diğer gruplarda ise katılımcılar kendi sıralarından önce 1 veya daha fazla öğrenciyi dinlemiştir. Gruplardaki gerçek katılımcılar konuştuktan sonra sıra tekrar ilk konuşan erkek öğrenciye geçmiş ve acil durum da bu esnada gerçekleşmiştir. (Tüm bunların ses kaydı olduğunu unutmayalım.) İlk öğrenci önce normal konuşmakta ama sonrasında bir nöbet geçirmeye başlamaktadır. Darley ve Latane’nin raporlarında bu nöbet şu şekilde kayda geçmiştir: Ben-ııı-aaa-bence benim-benim ihtiyacım var-ııı- eğer-eğer biri –ııı-ııı-ıı- bana biraz-ııı-bana biraz yardım erderse çünkü-ııı-ben-benim şu anda-ııı- gerçek bir-bir problemim var…biri-ıııı-ııı-yardım-ııı-aaa-aa- (boğulma, tıkanma sesleri) … öleceğim ben-ııı-ıı-… yardım-ııı-ıı (nöbet, tıkanma sonra sessizlik.)

Bu olay katılımcılar için açıkça bir acil durumdu. Öğrencinin (ses kaydı) acilen yardıma ihtiyacı olduğundan emindiler. Tepkileri analiz edebilmek amacıyla 3 grup için de öğrenciye yardım eden (Buradaki yardım etme, kabinden çıkıp deneyciye durumu haberdar etmek olarak tanımlanmıştır.) katılımcıların yüzdesi hesaplanmıştır. Ayrıca katılımcıların yardım girişiminde bulunmak için bekledikleri süre de ölçülmüştür. Deneyde acil duruma müdahale için katılımcılara 4 dakika süre verilmiş sonrasında deney durdurulmuş ve katılımcılardan bilgi alınmıştır.

Deneyin sonunda Darley ve Latane’nin ilham aldıkları Genoves vakasının sonuçlarına benzer bulgular elde edilmiştir. Gruplardaki katılımcı sayısı arttıkça yardım etme oranı azalmış ve bununla beraber yardım etme süresindeki gecikme de artmıştır. Grup 1’de bulunan katılımcılar 1 dakikadan az bir sürede acil duruma müdahale ederken Grup 3’te bu süre 3 dakikanın üzerine çıkmıştır. Katılımcıların gruplara göre yardım etme oranı ise; grup 1’de  %100, grup 2’de  %85 ve grup 3’te  %60’dır. 

Genoves vakası, Darley ve Latane’nin çalışması vb. olaylarda insanların müdahale etmemesi ya da müdahalede gecikmesi acil durumu önemsemedikleri anlamına gelmiyor. Deney esnasında tüm katılımcılar yoğun kaygı ve rahatsızlık hissettiklerini bildirmiş ve fiziksel kaygı belirtilerini göstermiştir. Deneye dair ayrıntılara ve birçok farklı teoriye Darley ve Latane’nin (Tepkisiz Seyirci: Neden Yardım Etmiyor?- 1970) kitabından ulaşabilirsiniz.

Sosyal psikolojideki deneylerin sonuçları genelde bizleri oldukça rahatsız eder ve bireye ve topluma olan genel güvenimizi zedeler. Fakat bu alan ile ilgilendikçe ve bilgi sahibi oldukça kendimizi temize çekme çabasından ziyade yukarıda bahsettiğimiz kefelerden birinde yer almamaya çabaladığımızı fark ederiz. Bu deneyi paylaşma isteğim de tam olarak bu sebebe dayanıyor. Yaşamımız boyunca birçoğumuzun toplum içerisindeyken insan hayatını etkileyen bir tür acil durum ile karşılaşma ve ‘’seyirci müdahalesi’’ etkisi altında kalma ihtimalimiz var. Neyse ki bizler artık bu etkinin sonuçları hakkında bilgi sahibiyiz ve araştırmacılar (Beaman ve ark. 1978) da seyirci etkisini öğrenen kişilerin acil durumlarda yardım etme oranlarının arttığını belirtiyor. 

MERYEM FAZİLET İNCE

Hayallerimin çoğunu çocuklar için kurdum ve ilk adım olarak psikolojiye yöneldim. Birinci adımın çok uzun olduğunu biraz geç fark ettim. Hâlâ bu aşama da yol almaya çalışıyorum.

Önerilen makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir