Sinirbilimle ilgili ders alan veya bu konuya özel ilgi duyan insanların ilk duyacağı/okuyacağı isim elbette Phineas P. Gage’dir. Amerika’da 1848 senesinin Eylül ayında bir kaza sonucu, beynimizle ilgili çok büyük bir keşfin yapılmasına sebep olacaktır bu isim. Gelin olaylar nasıl gelişmiş, Gage ne yapmış da 173 sene sonra hâlâ onun adından önemle bahsediyoruz, bir bakalım.

Phineas Gage; çok çalışkan, becerikli, kendini alanında geliştirmiş bir demiryolu ustasıydı. Görevi; demiryolunun geçeceği yollardaki engebeleri düzlemek için kayalıkları patlatmaktı. Kendisi, 110 cm uzunluğunda ve 7 kg ağırlığında demir bir çubuk üretmişti ve bu çubuğu da patlayıcıları deliklere sıkıştırmak için kullanırdı. Çok normal başlayan bir iş gününü “Nasıl olur?” tepkisiyle bitirmemize sebep olacak o an geldi. Bir anlık dalgınlığıyla düzeneğinin erken patlaması sonucu elindeki demir çubuk Gage’in sol elmacık kemiğinin altından girip kafatasını delip dışarı çıktı. Patlamayla birlikte metrelerce savrulan, çubuğun etkisiyle sol gözü yerinden fırlayan, beyninin bir kısmı dışarı çıkan Gage’in öldüğünü sanmıştı herkes. Kimi kaynaklara göre hastaneye gidene kadar kısa bir baygınlık geçirdikten sonra bazı tedaviler yapıldı ve sonrasında ameliyathaneye alınıp demir çubuk çıkarıldı. Kimi kaynaklara göre ise kazadan sonra doktoruna, “Size de epey iş çıktı.” diye söylenecek kadar bilinci açıktı.

Gage’in tedavisinden sonra sol gözü kör kaldı ama diğer vücut fonksiyonlarında herhangi bir problem görülmedi. Fakat bir konuda önemli bir değişiklik vardı. Kazadan önceki hayatında gayet çalışkan, dengeli, dürüst, kibar, parmakla gösterilen bir adam olan Gage gitmiş; yerine tembel, saygısız, hiçbir işte tutunamayan, laubali bir Gage gelmişti artık. Herkes, onun artık kendisi gibi olmadığını söylemeye başladı.

Olaydan sonra uzun müddet at bakıcılığı yaptı fakat ömrünün sonlarına doğru sirklerde çalıştı. 1860 senesinde öldü ve 1867 senesinde de mezarı açılıp kafatası bir müzede sergilenmeye başladı.

Bilim insanları bu vakadan frontal lobun (beynin ön bölgesi) dışarı çıkan bölgesinin kişinin ahlaki ve mantıksal özelliklerini oluşturan bölüm olduğu sonucuna vardılar. Aslında bu vakanın, günümüze kadar gelip bize beyin hakkında çok büyük bir bilgi birikimine sebep olmasında en büyük pay, Gage’in doktoru John Martyn Harlow’a ait. Başarılı bir tedavinin yanı sıra elde ettiği verileri de çok iyi kayıt altına alan Harlow, Boston Medical and Surgical Journal isimli dergideki “Passage of an Iron Rod Through The Head (Demir Bir Çubuğun Kafanın İçinden Geçişi)” makalesiyle büyük bir etki oluşturdu. Bu vaka sayesinde öğrenmeye başladık ki; beynin farklı bölgeleri, farklı davranışlardan sorumlu ve frontal korteksin de üst bilişsel fonksiyonlardan (yani düşünme, akıl yürütme, sosyal davranışlar…), mantık ve ahlaksal özelliklere kadar büyük bir çerçevede işleyen görev skalası mevcuttur. Yani beynin ön bölgesi, kişiliği organize eden beyin alanıdır.

Phineas Gage vakası, yayınlandıktan sonra birçok bilimsel çalışmanın fitilini ateşledi. Bu vakadan önce, ön loblar sessiz, işlevsiz ve insan davranışıyla ilgisi olmayan yapılar olarak kabul ediliyordu. Gerçeğin keşfedilmesiyle,İskoç nörolog David Ferrier, ön lobların işlevini araştırmak için maymunların ön loblarını çıkardı ve maymunların vücudunda önemli fizyolojik değişiklikler olmadığını ancak hayvanların karakterlerinin ve davranışlarının değiştiğini kaydetti.1894’te cerrah Burkhardt, psikotik semptomlarını kontrol edebileceğini düşündüğü birkaç hastanın ön loblarını seçici olarak yok ettiği bir dizi ameliyat gerçekleştirdi ve bu işlemler ileride psikocerrahi olarak bilinen yöntemin modern prototipi oldu. Bugün, beynin ön bölgesinin (prefrontal korteks), davranış organizasyonunu sağladığı kanıtlanmıştır.

Bu konu ile ilgili bir hocamdan duyduğum ve bir arkadaşımın da yazına eklemelisin dediği bir araştırmayı son paragrafıma koyarak yazımı bitiriyorum. 2019’da gerçekleştirilen bir çalışmada 5 kişilik pilot bir çalışma grubunun secde hâlindeyken EEG’leri çekilmiş ve 10 saniyelik bir secdenin prefrontal kortekste (yani beynin ön bölgesinde) aktivitelere sebep olduğu gösterilmiştir. Namazın insanı kötülükten alıkoymasına belki bir de bu zaviyeden bir yorum getirmek mümkün olabilir.

KAYNAKLAR

Karaismailoğlu, Serkan. Kadın Beyni Erkek Beyni. Ankara; Elma Yayınevi, 2021.

Tarhan, Nevzat. Duyguların Psikolojisi ve Duygusal Zeka. İstanbul; Timaş Yayınları, 2020.

Teles RV. Phineas Gage’s great legacy. Dement Neuropsychol. 2020;14(4):419-421. doi:10.1590/1980-57642020dn14-040013

Yousefzadeh F, Pirzad Jahromi G, Mokari Manshadi E, Hatef B. The Effect of Prostration (Sajdah) on the Prefrontal Brain Activity: A Pilot Study. Basic Clin Neurosci. 2019;10(3):257-268. doi:10.32598/bcn.9.10.195

MERVE ER

Ben Merve Er. 1999 doğumlu, Mahmut Sami Ramazanoğlu Anadolu İHL mezunu, Meram Tıp Fakültesi 4. sınıf öğrencisiyim. Uzun süredir yazı işlerinde görevliyim. Bazen de yazma gayretindeyim.

Önerilen makaleler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir